Buổi bình minh của điện ảnh Việt Nam

Nghệ thuật thứ bảy du nhập vào Việt Nam từ cuối thế kỷ 19, nhưng mãi tới đầu thập niên 20, người dân mới được xem những bộ phim truyện đầu tiên.

Ngày 28/12/1895, bộ phim đầu tiên của Pháp, cũng là của thế giới, được chiếu tại tầng hầm quán Grand Café ở Paris. Chỉ 3 năm sau, điện ảnh đã du nhập vào Việt Nam. Những buổi chiếu đầu tiên được tiến hành ở các khách sạn, nhà hàng lớn nhân những ngày lễ quan trọng hoặc sự kiện chính trị nào đó. Khán giả hầu hết là các quan chức, viên chức, chủ công ty, binh lính Pháp.

Theo một số tài liệu thì chính quyền thực dân có tổ chức một vài buổi chiếu phim ở nơi công cộng cho dân bản xứ mua vé vào xem trong các ngày hội, chợ phiên, quay sổ xố. Từ năm 1898, trên nhiều tờ báo Việt Nam đã xuất hiện mục quảng cáo những buổi chiếu phim bán vé tại địa điểm công cộng. Rồi các rạp chiếu bóng được xây dựng. Tại Hà Nội, rạp Pathé bắt đầu hoạt động từ năm 1920, rạp Tonkinois từ năm 1921... Thời ấy, người ta gọi những buổi trình chiếu phim là "chớp bóng".

Để thiết lập thế độc quyền khai thác hệ thống các rạp chiếu bóng, năm 1923 người Pháp thành lập hãng Phim và Chiếu bóng Đông Dương (Indochine Films et Cinéma, IFEC). Năm 1930 Công ty Chiếu bóng Đông Dương (Societé des cinéthéâtre d’Indochine) ra đời. Giới Hoa kiều cũng bỏ vốn xây dựng những rạp nhỏ, chủ yếu để thuê phim của Pháp, Hong Kong, Trung Quốc về chiếu. Đến năm 1927, tại Việt Nam có 33 rạp chiếu bóng ở các đô thị như Hà Nội (4 rạp), Hải Phòng (2 rạp), Huế (2 rạp), Chợ Lớn (4 rạp), Sài Gòn (4 rạp), Cần Thơ (2 rạp)...

Những năm trước thập niên 30, mỗi rạp chỉ lắp đặt một máy chiếu phim. Khi hết một cuộn phim thì các đèn trong rạp bật sáng và người thợ máy thay cuộn phim mới để chiếu tiếp. Màn ảnh được làm bằng những mảnh vải trắng nối với nhau, xung quanh là viền vải xanh thẫm hoặc đen. Khán giả ngồi trên những ghế tựa hoặc ghế băng có dựa lưng bằng gỗ. Sàn phòng chiếu bằng phẳng và màn hình được đặt trên phía cao để khán giả không mỏi cổ khi xem phim. Từ nửa cuối thập niên 30, một số rạp bắt đầu xây thêm ban công, làm sàn dốc và bố trí các hàng ghế lệch nhau. Các rạp cũng được trang bị quạt máy và phân cấp thành hai loại: sang và bình dân. Thời kỳ này khán giả bắt đầu được xem phim nói nhưng chỉ giới trí thức, sinh viên, học sinh trung học mới nghe được tiếng Pháp và đọc được phụ đề Pháp ngữ.

Những phim đầu tiên

Những phim đầu tiên được sản xuất ở Việt Nam là do người Pháp thực hiện. Đầu tiên là những cuốn phim giới thiệu sinh hoạt ở các thuộc địa Pháp do hãng Pathé phát hành từ năm 1897. Tiếp đó là những phim tài liệu khai thác phong cảnh, phong tục, hội hè, đình đám (Hội Kiếp bạc, Đám ma bà Thiếu Hoàng) hoặc các nhân vật thời thượng trong xã hội đương thời (Cô gái Bắc Kỳ).

Trong thời gian từ năm 1916 tới 1918, quân đội Pháp đã quay 20 phim tài liệu về kinh tế và du lịch, tổ chức các buổi chiếu phim ở các vùng nông thôn, thành thị, biên giới, tuyên truyền cho sức mạnh của người Pháp, vận động dân thuộc địa đi lính sang Pháp, mua công trái đóng góp cho nước Pháp tiến hành chiến tranh.

Những phim truyện đầu tiên

Bộ phim truyện đầu tiên là Kim Vân Kiều do Công ty Chiếu bóng Đông Dương thực hiện năm 1923. Tác phẩm của Nguyễn Du được đưa lên màn bạc với diễn viên là các đào kép tuồng của ban Quảng Lạc, Hà Nội. Phần ngoại cảnh được quay ở các vùng phụ cận Hà Nội. Kim Vân Kiều mắc phải nhiều sai lầm về nội dung, phần diễn xuất cũng chẳng có gì khác hơn hát trên sân khấu, đào kép thì ăn mặc và cử chỉ như hát tuồng.

Phim Kim Vân Kiều công chiếu lần đầu với một số lượng khán giả ít ỏi và bị báo chí thời đó chỉ trích gay gắt. Tờ Hữu Thanh 15/3/1924, viết: "Hồi 4 giờ rưỡi hôm 14 Mars (tháng 3) này, Hội Indochine Film có đem chớp thử Kim Vân Kiều tại nhà Cinéma Palace phố Tràng Tiền. Hôm ấy là hôm chớp thử nên chỉ mới có mấy nhà văn chương và mấy nhà báo Tây, Nam đến xem mà thôi". Ngày 15/3/1924, tờ Trung Văn: "Số là lần này là lần thứ nhất mới có một bản chớp bóng dùng một sự tích An Nam, dùng con hát An Nam đóng, lấy những nơi thắng cảnh tự nhiên của An Nam làm cảnh trí. Cái nghề chớp bóng xưa nay người An Nam chúng ta chưa từng biết; các phương pháp, các lề lối đều là phải tin cấp ở nhà chuyên môn Tây, người ta bảo thế nào là phải thì cứ thế mà làm. Những lẽ mình bàn góp vào cho hợp với sự tích, hợp với phong tục An Nam ta, thì cũng phải để tuỳ nhà chuyên môn người ta lượng nghĩ mà châm chước mà thôi, chứ mình không bắt buộc được người ta phải theo ý mình".

Sau thất bại của Kim Vân Kiều, năm 1925, hãng IFEC tiếp tục thực hiện hai cuốn phim hài do một diễn viên người Hoa lai là Tou Fou đóng vai chính. Hai phim này tiếp tục thất bại. Không nản lòng, IFEC cố gắng làm một bộ phim dài về Việt Nam. Đó là phim Huyền thoại bà Đế năm vào năm 1927... Kịch bản của phim dựa theo một câu chuyện dân gian. Vai chính do Georges Spesct, môt cô gái Pháp lai, đảm nhiệm. Các diễn viên Việt chỉ đóng vai phụ. Bộ phim này tiếp tục thất bại, vai chính bị chê là lố lăng, nội dụng nhiều sai lạc ngớ ngẩn.

Minh Quân